Francusko nasleđe u rudarskoj varoši

Arhitektonska zdanja svedoče kako se nekad živelo u Boru

IZVOR: BLIC

Iako je jedna od najmlađih opština u Srbiji, Bor obiluje kulturno-istorijskim vrednostima kakvim se ne mogu pohvaliti ni mnogo veći i stariji gradovi u zemlji. Ekspanzija graditeljstva desila se u vreme kada je sadašnjim Rudarsko-topioničarskim basenom upravljalo Francusko društvo borskih rudnika (FDBR).
Tada su i izgrađeni objekti koji danas predstavljaju istorijske spomenike.
Danas je međuratno arhitektonsko nasleđe Bora oronulo, prepušteno nebrizi, jer nijedan objekat koji pripada francuskom kulturnom nasleđu nije zakonom zaštićen. Veliki deo objekata zbog dograđivanja pomoćnih prostorija izgubio je prvobitnu vrednost. Pojedine zgrade jednostavno su nestale u procesu proširenja površinskog kopa rudnika. Ostale su jedino fotografije koje svedoče i podsećaju na period kada su te građevine postojale.
Kuće za radnike
Grad Bor je nastao prvenstveno sa ciljem da služi kao rudarska kolonija za stanovanje radnika. Pošto se veliki broj ljudi koji su pristizali sa različitih strana sveta nastanjivao u okolini rudnog nalazišta, Bor Selo, kako se prvobitno zvao, imalo je na početku pet skromnih kuća, koje su služile za smeštaj radnika, ali je bilo neophodno nastaviti izgradnju većeg broja kuća i stambenih objekata ne bi li svi radnici imali smeštaj. Taj poduhvat u Boru izvelo je Francusko društvo borskih rudnika. Prvobitne kuće u kojima su živeli radnici samci bile su pravougaonog oblika, sa dva ulaza, u čijem se enterijeru prostirao dugačak hodnik sa čije su se leve i desne strane nalazile sobe, simetrično postavljene, jedna nasuprot drugoj. Neda Đorđević, istoričar umetnosti, kaže, da su ove prvobitne kuće bile apsolutno lišene komfora, jer je trebalo da zadovolje najosnovnije potrebe. Ovo prvobitno naselje danas ne postoji, jer je usled proširivanja rudarskih radova i klizanja terena, nestalo.
– Drugi tip kuća bio je namenjen radnicima sa porodicama i nadzornicima, koje su građene u nekoliko varijanti i koje postoje i danas u Boru, ali su u izuzetno lošem stanju. U Boru su se u to vreme gradile i vile namenjene isključivo inženjerima i lekarima. Za njih je bilo karakteristično stepenište u varijantama postavljeno frontalno ili bočno sa ogradom ili bez nje. Imale su veliki broj soba, pa čak i sobe za poslugu, a grejanje i kupatilo bili su neizostavni elementi, što je bilo daleko naprednije od prvobitnih kuća – govori Đorđevićeva.
Francuska kasina
Najreprezentativnije zdanje koje je podigao FDBR, u periodu između dva svetska rata jeste „Francuska kasina“ (danas zgrada Tehničkog fakulteta), koja se nalazi u severnom delu grada. Ova građevina obiluje dekorativnim elementima romantičarskog stila, koji su uspešno uklopljeni u razuđene fasadne jedinice. „Francuska kasina“, koja je bila kuća tadašnjeg direktora rudnika, Francuza Emila Pijale, sa kasnije izgrađenim aneksom služila je kao mesto na kome su se održavale razne društvene i kulturne manifestacije, poslovni sastanci i ručkovi, kao i nezaboravni balovi koji su bili priređivani za tadašnju gospodu i aristokratiju.
Tokom 1928. godine nicali su i mnogi drugi manji privredni objekti, kao što su: kafane, kovačnice, piljarnice, berbernice, kao i poslastičarnice u kojima su se služile „mocart kugle“ o kojima se u Srbiji jedva znalo. Teniski tereni, koji su građeni u blizini sadašnjeg centra grada, Francuzima su služili za rekreaciju.
– Tadašnja zgrada francuske osnovne škole postoji i danas, ali je u izuzetno lošem stanju jer se nalazi na samoj ivici starog površinskog kopa. U njoj „na divlje“ stanuje nekoliko porodica. Prema prvobitnoj nameni, gornji sprat je služio kao stambeni prostor za učitelje, a donji je bio namenjen učenicima.
FDBR je finansirao i izgradnju bolnice 1933. godine, koja i danas postoji u Boru. Četiri godine kasnije, Bor je dobio i zgradu osnovne škole koja je dobila ime po kralju Aleksandru Prvom Karađorđeviću, koju su pohađala deca srpske i ostalih nacionalnosti i koja je najstarija škola na ovim prostorima u kojoj se i danas izučava gradivo (danas OŠ „Vuk Stefanović Karadžić“). Prema rečima Nede Đorđević, nakon rata u Boru više nisu podizane građevine sa sličnim karakteristikama. Sve što je podizano u periodu između dva rata, bilo je proglašeno „kapitalističkim i izrabljivačkim“ negirajući francusko nasleđe, jer je modernistička kultura sve više dobijala na značaju.

Share

Ostavite odgovor